داستان‌های فراموش شده جام ملت‌های اروپا؛ شما به تیم «نه‌ چندان ملی» بازیکن می‌دهید؟

به گزارش فوتبال 360، یورو 1992 با قهرمانی دانمارک همراه شد و این تیم به لطف تحریم یوگسلاوی از سوی سازمان ملل متحد شانس حضور در تورنمنت نهایی را تنها 10 روز مانده به آغاز رقابت‌ها به دست آورد. این جام برای نخستین بار در تاریخ حضور اسکاتلند را به خود دید اما این دوره مسابقات، شاهد پایان تیم‌هایی بود که روزگای نقش به‌سزایی در رقم زدن نخستین‌ها داشتند.
در دور مقدماتی، اتحاد جماهیر شوروی که فینال دوره قبل را به هلند واگذار کرده بود، توانست بدون باخت و بالاتر از ایتالیا، مجوز حضور در دور نهایی را به دست آورد. آخرین پیروزی شوروی در دور مقدماتی، روز 13 نوامبر 1991، درحالی مقابل قبرس به انجام رسید که این کشور به مدت 3 سال، در حال دست و پنجه نرم کردن با مشکلات عدیده سیاسی و اجتماعی بود. در پایان جنگ جهانی اول، امپراتوری عثمانی، امپراتوری آلمان و امپراتوری روسیه از هم فرو پاشیدند و اروپای شرقی و نواحی اوراسیا را با مطالبات رقابتی‌شان به حال خود رها  کردند. پس از چنین رخدادی، این تنها امپراتوری روسیه بود که مجدداً تحت رهبری بلشویک‌ها بازسازی شد.

فوتبال در اختیار سیاست

بلشویک‌های اتحاد جماهیر شوروی در نتیجه انقلاب اکتبر سال ۱۹۱۷، دولت موقت جایگزین امپراتوری روسیه را به رهبری ولادیمیر لنین سرنگون کردند. جنگ داخلی میان ارتش سرخ و بسیاری از نیروهای ضد بلشویک در سراسر امپراتوری سابق که بزرگترین آن‌ها «ارتش سفید» نام داشت در گرفت. با وجود کمک‌های شدید قدرت‌های غربی نظیر بریتانیا به ارتش سفید، بلشویک‌ها اندک اندک قدرت را به دست گرفته و سرانجام در سال ۱۹۲۲ پیروز این جنگ داخلی لقب گرفتند. بنابراین، «اتحاد جماهیر شوروی» با اتحاد جمهوری‌های روسیه، ماورای قفقاز، اوکراین و بلاروس شکل گرفت.
سیاست جدید اقتصاد معرفی شده توسط لنین، بازار آزاد را نسبتاً بازگرداند و یک بهبود اقتصادی کوتاه مدت  به وجود آمد. به دنبال مرگ لنین در سال ۱۹۲۴، ژوزف استالین به قدرت رسید. او همه مخالفانش در حزب کمونیست را سرکوب کرد و اقتصاد برنامه ‌ریزی شده متمرکز را به اجرا گذاشت. در نتیجه، این کشور یک دوره صنعتی ‌سازی سریع را تجربه کرد و این اتفاق منجر به رشد اقتصادی چشمگیری شد. فوتبال در عصری که هنوز تا چنین حدی صنعتی‌سازی را تجربه نکرده بود در خاک این کشور خیلی زود توفیق یافت و لقب گرفتن به‌عنوان قهرمان در نخستین دوره برگزاری مسابقات جام ملت‌های اروپا، وجهه فوتبال شوروی و بازی فیزیکی روس‌ها در طول سال‌ها، مجالی برای پروپاگاندا بود.

روسیه، سوءتفاهمی از میراث اتحاد جماهیر شوروی

پس از پایان جنگ جهانی دوم و نابودی نسبی قاره سبز، «جنگ سرد» در سال ۱۹۴۷ به عنوان یک نتیجه از تسلط شوروی در اروپای شرقی، آغاز شد. به دنبال مرگ استالین در سال ۱۹۵۳، دوره‌ای معروف به «استالین ‌زدایی» با رهبری «نیکیتا خروشچف» شکل گرفت و فوتبال در این سال‌ها، نقش زیادی در پیشبرد اهداف ایدئولوژیک داشت.
در اواسط دهه ۸۰، واپسین رهبر اتحاد جماهیر شوروی، میخائیل گورباچف با سیاست‌های گلاسنوست و پرسترویکا (اصلاحات اقتصادی و سیاسی) سعی در اصلاح و آزادسازی بیشتر اقتصاد داشت. جنگ سرد در دوران رهبری گورباچف به پایان رسید و در سال ۱۹۸۹، کشورهای هم پیمان ورشو در اروپای شرقی، رژیم‌های خود را سرنگون کردند. این امر، منجر به ظهور جنبش‌های ناسیونالیستی و جدایی طلبانه در اتحاد جماهیر شوروی  شد. اواخر دهه 80 و همزمان با طنین انداز شدن شعارهای ناسیونالیستی در بلوک شرق، تنش میان آنهایی که می‌خواستند اتحادیه تحت سلطه روسیه را یکپارچه نگه دارند و گروه دیگر خواهان ایجاد کشور قدرتمند روسیه، تشدید شد. این تنش در مبارزه تلخ قدرت بین گورباچف و بوریس یلتسین تجسم پیدا کرد.

منافع مشترک میان اوکراین و روسیه؟!

بزرگ‌‌ترین مشکل گورباچف، جنبش‌های استقلال ‌طلبانه در تعدادی از جمهوری‌های شوروی بود. ادامه حیات این کشور، بدون جمهوری‌های حوزه دریای بالتیک یعنی استونی، لتونی و لیتوانی، شاید تا حدودی ممکن اما بدون اوکراین و روسیه، قطعاً غیرممکن بود. نخستین شکاف در اتحاد جماهیر 15گانه شوروی، در مارس ۱۹۹۰ با اعلام استقلال 3 جمهوری لیتوانی، استونی و لتونی به وجود آمد. اتحاد جماهیر شوروی پس از استقلال این 3 جمهوری کوچک، هنوز هم می‌توانست به حیات خود ادامه دهد اما شکاف بزرگ در بنیان اتحاد جماهیر شوروی که به فروپاشی آن انجامید از تحولات داخلی بزرگترین جمهوری این اتحاد، یعنی «روسیه» آغاز شد و عامل اصلی این حرکت، کسی نبود جز یکی از یاران سابق گورباچف؛ بوریس یلتسین.

دوستی خاله خرسه

هشتم دسامبر ۱۹۹۱ در یک دیدار پنهانی، بوریس یلتسین، رئیس جمهوری روسیه، لئونید کراوچوک، رئیس جمهوری اوکراین و استانیسلاو شوشکویچ، رئیس جمهوری بلاروس در اقامتگاهی بسیار مجلل مخصوص پذیرایی از مقامات رسمی ‌سطح بالا در جنگل‌های بلاروس با یکدیگر دیدار و پیمانی را امضا کردند که بر اساس آن، «کشورهای مستقل همسود» پدید آمده و روسیه، خود را به عنوان جانشین اتحاد جماهیر شوروی معرفی کرد. پیمانی که خیلی زود، روزهای دوستانه 2 ملت را به دست فراموشی سپرد و این دوستی خاله خرسه‌وار در هزاره سوم در مستطیل سبز چشم جهانیان را به خود خیره کرد

کمیته اضطراری فکر فوتبال را هم کرده بود؟

در ۱۹ اوت 1991، 8 عضو بلند پایه حزب کمونیست از جمله رئیس سرویس اطلاعاتی و امنیتی اتحاد جماهیر شوروی، ضمن برکناری میخائیل گورباچف از رهبری این کشور، کمیته اضطراری را تشکیل دادند. گورباچف در یک خانه ییلاقی در ساحل دریای سیاه تحت بازداشت خانگی قرار گرفت، تانک و ماشین آلات نظامی به خیابان‌های مسکو سرازیر شدند و طرفداران دموکراسی در اطراف کاخ سفید مسکو ( محل اقامت بوریس یلتسین به عنوان اولین رئیس ‌جمهور روسیه) سنگر گرفتند. پس از 3 روز رویارویی، کمیته اضطراری سرانجام شکست را پذیرفت.

هشت ملی پوش اوکراینی، 7 روس‌تبار

در بیست و پنجم دسامبر، میخائیل گورباچف از سمت خود کناره ‌گیری کرد و اتحاد جماهیر شوروی، رسماً فرو پاشید. یک روز پس از آن، پارلمان اتحاد جماهیر شوروی، اعلامیه انحلال این کشور را تصویب کرد. بنابراین اتحاد جماهیر شوروی که سهمیه حضور در دور نهایی را کسب کرده بود، تصمیم گرفت تحت پرچم «کشورهای متحد مشترک المنافع» در دور نهایی شرکت کند؛ تیمی ‌که شامل بازیکنان جمهوری‌های سابق اتحاد جماهیر شوروی همچون روسیه، اوکراین، بلاروس، قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، قرقیزستان، ارمنستان، آذربایجان، مولداوی و تاجیکستان می‌شد. 4 جمهوری دیگر از جمله استونی، لیتوانی و لتونی، از دادن بازیکن به تیم خودداری کردند. گرجستان در آن زمان عضو اتحادیه کشورهای متحد مشترک المنافع نبود اما کاخابیر تسخادادزه گرجستانی الاصل، برای این تیم به میدان رفت. از میان 8 ملی پوش اوکراینی هم یک نفر در آلمان چشم به جهان گشوده بود.

انتخاب تیم ملی به سبک تسویبا

نکته جالب‌ توجه در این میان، «اخريك تسويبا» بود؛ مدافعی که به‌عنوان ملی‌پوش سابق اتحاد جماهیر شوروی (در جام‌جهانی 1990) و همان تیم کشورهای متحد مشترک‌المنافع (یورو 1992)، بعد از فروپاشی، ابتدا در تیم ملی اوکراین به میدان رفت و سپس برای جام‌جهانی 1998 ترجیح داد پیراهن تیم ملی روسیه را بر تن کند!

به دستاوردهای کدام تیم می‌بالید؟

تیمِ کشورهای متحد مشترک المنافع، هرچند شکاف چندانی در میان بازیکنان تاثیرگذارش همچون یوگسلاوی ایجاد نشد و صرفاً زیر پرچم دیگری به مسابقات راه پیدا کرد اما تیمی که روزگاری پرافتخارترین تیم فوتبال اروپا و نخستین قهرمان تاریخ جام ملت‌ها بود، زیر این پرچم به حذف از دور گروهی به‌عنوان ضعیف‌ترین تیم رضایت داد و پس از فروپاشی، خیلی زود روسیه میراث فوتبالی اتحاد جماهیر شوروی را به نام خود زد؛ هرچند روس‌ها خود به افتخار قابل توجهی دست نیافتند.