هر آنچه باید از فاکتور «امید گل» بدانیم؛ بازی با اعداد یا شکنجه ذهن زیبا؟

به گزارش فوتبال 360، هفته هشتم لیگ برتر انگلیس به پایان رسید و در این میان، تاتنهام موفق شد صدرنشین لیگ تا پایان تعطیلات ملی باقی بماند. این اتفاق با توجه به درخشش تاتنهام و همچنین قبول شکست سیتی مقابل آرسنال رخ داد. در دیداری که امید گل هیچ یک از تیم‌ها به 0.5 نرسید، آرسنال با یک گل از سد رقیب گذشت تا سرانجام آرتتا در خانه مچ پپ را بخواباند.

از طرف دیگر در صدر جدول گلزنان، ارلینگ هالند با 8 گل زده قرار دارد و سون در تعقیب اوست اما درحالی که امید گل ستاره نروژی 7.94 بوده، سون هیونگ مین کره‌ای با امید گل 3.18 موفق شده 6 گل به ثمر برساند. «امید گل» کلیدواژه‌ای است که در سال‌های اخیر محتوای اصلی بحث‌های کارشناسی فوتبال از منظر بررسی آمار بوده و بسیاری اطمینان دارند از این نقطه نظر، می‌توان مهر عملکرد موردانتظار، فراتر از انتظار یا فروتر از آن را نسبت به بازیکنان تیم‌ها زد.

امید گل چیست؟

سال 2012، دعوا میان دیدگاه فوتبال‌دوستان سنت‌گرا و فوتبالی‌های مدرنیته پسند بالا گرفت. زمانی که فاکتوری تحت عنوان «امید گل» کم کم در بحث‌های کارشناسی جا باز کرد و درحالی که بسیاری به تماشای دقیق جزئیات یک دیدار و عملکرد یک بازیکن می‌بالیدند، بسیاری دیگر معتقد بودند ریاضیات در فوتبال جای چندان قابل توجهی نخواهد داشت و بازی زیبا، ماحصل اتفاقات در لحظه است.

به عبارت دقیق، امید گل همان «گل مورد انتظار» از یک صحنه یا موقعیت در فاز تهاجمی است که در بازه صفر تا یک، با دقت صدم‌ها سنجیده می‌شود. کارشناسان خبره آنالیز فوتبال، حدود یک دهه پیش بیش از یک میلیون صحنه شوت در رقابت‌های سطح بالا را با دقت بررسی کردند و برای هر موقعیت جالب توجه، باتوجه به فاکتورهای متفاوتی که آن را می‌سازد، «امید گل» را تعریف کردند. به این ترتیب که امید گل به میزان صفر، شانس غیرممکن را برای تبدیل شدن یک شوت یا موقعیت به گل نشان می‌دهد و امید گل یک، موقعیتی که بدون شک باید تبدیل به گل شود. هرچه عدد بیشتر به سمت صفر میل کند، احتمال گل شدن موقعیت کمتر و برعکس به سمت یک، احتمال گل شدن موقعیت بیشتر است.

توپی که در میانه میدان با حضور چندین مدافع مقابلش قرار دارد، شانس گل شدن یکسانی نسبت به توپی در محوطه جریمه با زاویه باز دروازه‌بان نخواهد داشت و امید گل همین نکته را با عدد و رقم می‌سنجد. البته برخی موقعیت‌ها با حضور توپ در محوطه جریمه امید گل 0.1 دارند این به آن معناست در موقعیت‌های مشابه، باید انتظار گل شدن توپ در هر 10 موقعیت یکسان را از این توپ داشت. به عبارتی دقیق‌تر، شانس گل شدن آن موقعیت با در نظر گرفتن فاکتورهای مختلف، 10 درصد است.

اگرچه استفاده از واژگان امید گل در فرهنگ فوتبالی تازه است اما مفهوم این عبارت، سال‌هاست در جهان کارشناسی و تماشای بازی زیبا در مستطیل سبز کاربرد دارد. زمانی را به خاطر دارید که گزارشگران در ابتدای دهه از چنین عبارت‌هایی استفاده می‌کردند: «اگر این موقعیت 10 بار دیگر نصیب بازیکن می‌شد، بدون شک 9 بار آن را تبدیل به گل می‌کرد اما این بار به طرز عجیبی نتوانست.» یا «با موقعیت‌هایی که در این بازی نصیب بازیکن شد و آنها را از دست داد، او به راحتی شانس هت‌تریک را داشت!» حالا امید گل، تنها عدد و رقم را وارد این ماجرا کرده است.

امید گل چگونه محاسبه می‌شود؟

زمانی که فوتبال تماشا می‌کنیم، به عقیده خودمان می‌توانیم پیش‌بینی کنیم کدام موقعیت شانس بیشتری برای به ثمر نشستن در اختیار دارد و کدام موقعیت از شانس کمتری برخودار است. شوت تا چه میزان به دروازه نزدیک است؟ زاویه موقعیت نسبت به دروازه چگونه است؟ چند نفر مقابل توپ قرار دارند؟ موقعیت تک به تک است؟ قرار است ضربه با سر زده شود یا پا؟ و ده‌ها سوال مشابه برای هر موقعیت در طول 90 دقیقه.

به طور میانگین در هر بازی 25 شوت زده می‌شود که در تورنمنت‌های معتبر هر هفته می‌توان انتظار حداقل 250 شوت به صورت میانگین را توسط تمامی تیم‌ها داشت. بازی آرسنال و سیتی مجموعاً 16 شوت داشت اما امید گل هر 2 تیم در مجموع به یک نرسید! صدالبته بازی با یک گل به سود توپچی‌ها به پایان رسید. از این میزان شوت، تنها 3 شوت به سمت چارچوب شلیک شد که عدد 2، سهم آرسنال بود و سیتیزن‌ها کاملاً خلع سلاح شده بودند.

فصل گذشته در لیگ برتر انگلیس، به طور دقیق در تمامی بازی‌ها 9609 شوت شلیک شد که این آمار برای 5 لیگ معتبر اروپا به 45764 تعداد می‌رسید. جالب توجه اینجاست کارشناسان خبره آمار و آنالیز، امید گل تک تک شوت‌ها را در طول فصل محاسبه کردند. از فصل 19-2018 تاکنون، امید گل بیش از یک میلیون شوت در رقابت‌های اروپایی محاسبه شده و در این میان، فاکتورهایی که در محاسبه میزان امید گل تاثیر دارند عبارتند از:

 فاصله توپ تا خط دروازه

زاویه توپ نسبت به چارچوب

موقعیت بازیکن (زاویه بدن با به عبارت دیگر میزان پشت بودن به دروازه)

موقعیت دروازه‌بان روی خط دروازه (تغییر احتمال مهار توپی که به کنج زده می‌شود)

 موقعیت دیگر بازیکنان مدافع مقابل توپ

فشاری که مدافعان روی بازیکن صاحب توپ و در موقعیت گل وارد می‌کنند

شیوه شوت‌زنی (والی، تک به تک، ضربه سر و ...)

الگوی ثبت موقعیت (ضربه کاشته، جریان بازی، پنالتی، پرتاب اوت، بازپس گیری توپ در ضد حمله، شروع مجدد و...)

اطلاعات چگونگی خلق موقعیت (کیفیت پاس گل ارسالی، سرعت توپ، چرخش توپ و...)

و ده‌ها فاکتور متفاوت دیگر که میزان امید گل یک شوت را از صفر تا یک محاسبه می‌کنند. در این میان، امید گل برای ضربات کاشته و پنالتی  به شیوه‌ای منحصر به فرد محاسبه می‌شود و فاکتورهای دیگری از جمله «امید پاس گل»، «جلوگیری از شانس تبدیل شوت به گل با توجه به میزان امید گل برای دروازه‌بان»، «اهدای امید دریافت گل برای فاز تدافعی تیم» و... در علم روز فوتبال مورد بررسی قرار می‌گیرند که بررسی آنها از حوصله مطلب حاضر خارج است.

اما نکته اینجاست برخی موقعیت‌های خاص در فوتبال وجود دارند که به طور معمول امید گل‌شان محاسبه نمی‌شود و به نسبت شرایط بازی، میزان امید گل تغییر می‌کند.برای مثالی از این بابت، امید به گل شدن یک ضربه پنالتی در طول بازی، 0.79 را نشان می‌دهد که این آمار کمتر دستکاری خواهد شد. به عبارت دیگر، بسته به شرایط، شانس به گل تبدیل شدن یک ضربه پنالتی، 7 تا 8 از هر 10 ضربه یکسان خواهد بود.

در این میان، شیوه محاسبه امید گل در فوتبال زنان متفاوت از فوتبال مردان است و به عبارت درست‌تر، امید گل را باید به علم «آمار و احتمال» مرتبط دانست. همانگونه که در موقعیت شیر یا خط، به طور مناسب و منطقی شانس شیر یا خط افتادن، هرکدام 50  درصد است و از هر 10 پرتاب، احتمال دارد 5 مرتبه شیر و 5 مرتبه خط نمایان شود (0.5). در این میان آیا باید برای بر لبه ایستادن یک سکه نیز احتمال رخداد قائل شد و عدد 0.5 را به 0.49 یا حتی 0.495 برای شیر، 0.495 برای خط و 0.01 برای بر لبه ایستادن تبدیل کرد؟

مقایسه کیفیت بازیکنان در امید گل

«بالاتر از حد انتظار» و «کم‌تر از حد انتظار» 2 مقوله‌ای هستند که امید گل را زیر سوال می‌برند. ممکن است یک موقعیت امید گل کمتر از 0.3 داشته باشد اما با هنرمندی بازیکن یا با درگیر شدن عامل شانس در این مورد، توپ به گل تبدیل شود که به آن «عملکردی بهتر از حد انتظار» می‌گویند. از طرف مقابل ممکن است شانس به گل تبدیل شدن یک موقعیت 0.6 باشد اما با بی‌دقتی مهاجم به گل تبدیل نشود که به آن «عملکردی بدتر از حد انتظار» می‌گویند.

در بازی منچسترسیتی مقابل آرسنال، اهالی لندن موفق شدند از موقعیت‌هایی با مجموع امید گل 0.39 پیروزی یک بر صفر مقابل تیمی که امید گلش بیش از 0.4 بود را تجربه کنند که این پیروزی بدون شک نتیجه «عملکردی بهتر از حد انتظار»  گلزن آرسنال، برخلاف ارلینگ هالند و سایر بازیکنان منچسترسیتی بود.

صحنه گل آرسنال را مرور کنید. توپی که در محوطه جریمه نبود اما زاویه بدن مهاجم در موقعیتی ایده‌آل قرار داشت، با وجود حضور 5 مدافع در صحنه به یکی از مدافعان برخورد کرد، تغییر مسیر داد و به گل تبدیل شد تا مفهوم «عملکردی بهتر از حد انتظار» در این بازی  به منصه ظهور برسد. بنابراین«عملکردی بهتر از حد انتظار» به عملکرد بد مدافعان حریف هم بستگی خواهد داشت.

برای درک بهتر این موضوع، بهتر است عملکرد 2 بازیکن در فصل گذشته در 2 رقابت مختلف را بررسی کنیم. جایی که فشار بازی‌ها متفاوت است و بنابراین آمار هن مشابه نخواهد بود. در فصل 23-2022، الکسیس سانچس و روبن نوس، یکی با پیراهن مارسی در لیگ یک و دیگری با پیراهن ولورهمپتون در لیگ برتر با صرفنظر از ضربات پنالتی هرکدام به طور دقیق 63 شوت داشتند که آمار گل‌هایشان به مراتب با یکدیگر متفاوت بود. نوس تنها 3 گل به ثمر رساند و سانچس 12 گل زده به تعداد گل‌های تیمش اضافه کرد. تفاوت کجاست؟

در این میان باید به فاکتور امید گل توجه داشت. امید گل الکسیس سانچس عدد 10.2 را نشان می‌دهد و روبن نوس، امید گل شوت‌هایش بیش از 2.8 نبوده است. باید اذعان داشت از میان این 63 شوت برای هر بازیکن، یکی با فاصله مناسب، شرایط مناسب و ضعف خطوط دفاعی مقابلش اقدام به شوتزنی کرده و دیگری در لیگ برتر انگلیس، چندان در موقعیت گلزنی قرار نگرفته است؛ هرچند در موقعیت‌هایی که انتظار گلزنی از او می‌رفته، موفق به باز کردن دروازه حریفان شده است.

*امیرعباس زمانیان