حضور تاریخ‌ساز «زئیر» در جام‌جهانی 1974؛ روایتی از استبداد در قاره سیاه

به گزارش فوتبال 360، زئیر، میهمان تازه‌وارد به جام‌جهانی 1974 به میزبانی آلمان غربی، روایتِ رنج و ترس مردمانی از قاره سیاه را بازتاب داد. تیم ملی زئیر، به‌ظاهر یک تیم آفریقایی تازه‌وارد به جام‌جهانی بود که صرفاً ترجیح می‌دهد از شکست‌های سنگین فرار کند اما یک صحنه در طول مسابقات، توجه جهان را به این تیم جلب کرد. 
زئیر در مسابقات دور مقدماتی جام‌جهانی 1974، عملکردی جالب توجه داشت و به‌عنوان برترین تیم آفریقایی از میان 22 کشور سهمیه گرفت. این تیم پیش از حضور در تنها جام‌جهانی تاریخش، 2 بار سابقه قهرمانی در جام ملت‌های آفریقا را داشت. زئیر اما در عصر پسا استعمار قاره در بحبوحه جنگ سرد در چنگال قدرت‌های جهان گرفتار و دیکتاتوری «موبوتو سسه سکو» در این کشور به‌ دنبال کودتای نظامی پیش از قهرمانی در جام ملت‌های آفریقا 1965 آغاز شد.

از استعمار لئوپولد دوم تا کنگوی بلژیک

کشور زئیر این روزها به نام «جمهوری دموکراتیک کنگو» شناخته می‌شود و  یکی از سرشارترین منابع الماس، طلا، مس و کبالت را در جهان دارد؛ کشوری از «آفریقای سیاه»، زیر صحرای آفریقا که از واپسین سال‌های دهه 1880 تا سال 1908، مستعمره بلژیک و در اختیار پادشاه لئوپولد دوم بود. 
پادشاه بلژیک، مردم بومی این سرزمین را وادار به کار اجباری در مزارع لاستیک می‌کرد و جان باختن میلیون‌ها نفر در اثر شکنجه، قحطی و اعدام، یکی از فجیع‌ترین استعمارها در تاریخ بشر را رقم زده بود. در سال ۱۹۰۸ اما جدای از شخص پادشاه، بلژیک اداره مستقیم کشور را بر ‌عهده گرفت و به «کنگوی بلژیک» تغییر نام داد.
این ماجرا  تا پایان جنگ‌جهانی دوم ادامه‌ یافت و سرانجام روز 30 ژوئن 1960، هنگامه استقلال کشور از استعمار بلژیک فرا رسید. پاتریس لومومبا، نخستین نخست‌وزیر کنگو عنوان گرفت. لومومبا، خواستار قطع وابستگی کشورش به غرب و استقلال ملی‌گرایانه بود اما روند استقلال، خیلی زود به آشوب کشیده شد. 

استقلال نافرجام به رهبری پاتریس لومومبا

ارتش کشور علیه لومومبا شورید، استان کاتانگا ساز جدایی کوک کرد و  چنین چیزی بار دیگر دخالت قدرت‌های غربی را در پی داشت. بلوک غرب هرگز نمی‌خواست ملی‌گرایی در آفریقای مرکزی، زمینه‌ساز نفوذ اتحاد جماهیر شوروی شود و بنابراین، نگرانی از نفوذ کمونیسم، کودتای سروان ژوزف موبوتو را رقم زد.
سازمان سیا از نزدیک شدن لومومبا به شوروی آگاهی داشت و  از کودتای نظامی در این کشور حمایت کرد. سروان موبوتو،  فضای سرنگون کردن دولت لومومبا را به وجود آورد. پاتریس لومومبا در کم‌تر از یک سال، دستگیر، شکنجه و در ژانویه ۱۹۶۱ اعدام شد. بنابراین فضا برای یک کودتای دیگر توسط سروان موبوتو فراهم بود. او سال 1965 با کودتای دیگری قدرت را کاملاً در دست گرفت و خود را رئیس‌جمهور خواند.

زاده شعله‌ها، مایل به قدرت‌سازی از فوتبال

دوران ریاست جمهوری خودخوانده موبوتو، بیش از 30 سال به طول انجامید و نام کشور در سال 1971 به «زئیر» تغییر کرد. ژنرالِ به قدرت رسیده، خود را «موبوتو سسه سکو کوکو نگبندو وازا بانگا» نامید؛ عنوانی به معنای «آن‌که از شعله‌ها زاده شد و هیچ دشمنی نمی‌تواند در برابرش بایستد!».

او کشور را به شدت شخصی‌سازی کرد. شعار «Authenticité» را با هویت اصالت آفریقایی گره زده بود و مردم را مجبور به کنار گذاشتن نام‌های اروپایی و مسیحی کرد. او می‌خواست اجتماع را به پوشیدن لباس‌های سنتی آفریقایی و پاس‌داشت عناصر فرهنگی بومی مجبور کند. حکومت موبوتو اما یکی از فاسدترین حکومت‌های سده بیستم شناخته شد. 
ژنرال موبوتو ثروت هنگفت کشورش را از معادن مس و الماس، تصاحب کرد.  مردم سرزمین در فقر مطلق قرار داشتند. ژنرال، میلیاردها دلار در حساب‌های شخصی‌اش انباشت، مخالفان را زندانی، شکنجه یا ناپدید می‌کرد و صدالبته با اتحاد جماهیر شوروی ستیز داشت. همین کافی بود تا با حمایت قدرت‌های بلوک غرب، سال‌ها در راس هرم قدرت کشورش باقی بماند.

فوتبال، عرصه‌ای برای مشروعیت‌بخشی

ژنرال موبوتو، فوتبال را عرصه‌ای برای مشروعیت‌بخشی به حکومتش می‌دید چون تیم فوتبال کشور، می‌توانست نمادی از پیشرفت و قدرت ملی باشد. موبوتو در آستانه جام جهانی ۱۹۷۴ به بازیکنان جایزه‌هایی چون خانه و خودرو داد. همزمان با آماده‌سازی برای حضور در آلمان غربی، مقدار پول و بودجه‌ معین، به‌تدریج توسط بعضی مقام‌ها یا همراهان حکومت خرج و اختلاس شد! بازیکنان فهمیدند خبری از پاداش هنگفت به آن‌ها نخواهد بود. 
تیم ملی زئیر نخستین دیدارش در جام‌جهانی 1974 را با شکست خفیف مقابل اسکاتلند پشت سر گذاشت اما وقتی بازیکنان متوجه شرایط شدند به قصد جلب توجه تصمیم به عدم حضور در دیدار مقابل یوگسلاوی در دومین جدال تورنمنت گرفتند. مدافع تیم ملی، مِووپو ایلونگا بعدها در مصاحبه‌ای اذعان داشت: «2 ساعت قبل از شروع بازی، هنوز نمی‌خواستیم بازی کنیم. سپس ما را تهدید کردند اگر بازی نکنید، شما را به یک زندان مخفی مخوف هدایت خواهیم کرد!»

ترس از شکنجه‌گاه در میانه جام‌جهانی

ژنرال موبوتو از طریق گارد ریاست‌جمهوری، بازیکنان را تهدید کرده بود اگر در بازی سوم مقابل برزیل با اختلاف بیشتر از ۳ گل باخت را تحمل کنند، بازگشت بازیکنان به کشور امکان‌پذیر نخواهد بود. شکست 4 گله مقابل برزیل می‌توانست تا سال‌ها، بازیکنان تیم ملی را بدون پشتوانه، خارج از کشور رها کند.
زئیر بازی دوم مقابل یوگسلاوی را پرحاشیه و با دریافت 9 گل به پایان رساند اما  تهدید موبوتو به گوش بازیکنان رسید و داستان جام‌جهانی 1974 شکل گرفت. صعود برزیل به دور بعد قطعی نشده بود و زردها تا دقیقه 79 با 3 گل از زئیر پیش افتادند. دریافت تنها یک گل دیگر، می‌توانست پایان زندگی اعضای تیم ملی را رقم بزند.
پیش از دریافت گل سوم اما اهدای یک ضربه آزاد به تیم ملی برزیل، باعث شد مدافع تیم از دیوار دفاعی بیرون آمده و با واکنشی عصبی، سرشار از وحشت و التماس بر خلاف قوانین به توپ ضربه بزند. ایلونگا در مصاحبه‌اش اذعان داشته بود به قصد دریافت کارت قرمز و اخراج از زمین بازی این حرکت را انجام داد اما شواهد آن زمان نکته دیگری را روایت می‌کنند. واکنش جهان به این اتفاق اما چیزی جز تمسخر و «خنده‌دار» خواندن ماجرا نبود!

رویای دومین جام‌جهانی تاریخ، بدون موبوتو

در نهایت تیم ملی با تحمل شکست 3 بر صفر مقابل برزیل، به خانه بازگشت و هیچ استقبال رسمی از تیم تاریخ‌ساز قاره به عمل نیامد. بازیکنان، خود با تاکسی راهی خانه شدند و بسیاری‌ به‌دنبال چشیدن مزه غضب ژنرال تا واپسین روزهای زندگی در حاشیه زیستند. زندگی آن‌ها به شدت سقوط کرد و پروژه‌ شروع شده موبوتو با فوتبال به‌دنبال شکست‌های مفتضحانه در جام جهانی تضعیف شد.
سرانجام پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پایان جنگ سرد، حمایت سرویس‌های اطلاعاتی بلوک غرب از حکومت موبوتو کاهش یافت. شورش‌ها علیه او بالا گرفت، در سال 1997 نیروهای لوران کابیلا از شرق کشور با حمایت رواندا و اوگاندا به پایتخت، کینشاسا رسیدند. موبوتو فرار کرد و چند ماه بعد در تبعید در مراکش درگذشت.
کشور دوباره نامش را به «جمهوری دموکراتیک کنگو» تغییر داد اما هرگز به موفقیت چشمگیر دیگری در مستطیل سبز دست نیافت. تیم ملی کنگو سرانجام در مقدماتی جام‌جهانی 2026 موفق شده به پلی‌آف برسد و ماه نوامبر، برای صعود به دومین جام‌جهانی تاریخش باید ابتدا با کامرون، سپس نیجریه یا گابن و در نهایت در پلی‌آف بین قاره‌ای رقابت کند.